تمدن ایلام (Elam) یکی از تمدن های باستانی در جنوب غربی ایران (منطقه خوزستان، فارس، و لرستان امروزی) بود که از حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد تا ۵۳۹ پیش از میلاد (زمان فتح توسط هخامنشیان) پابرجا بود. این تمدن به چند دوره اصلی تقسیم می شود و خدایان متعددی در آیینهای آن جای داشتند.

دوره های تمدن ایلام
۱. دوره پروتو-ایلامی(۳۲۰۰–۲۷۰۰ پ.م):
- نخستین مرحله تشکیل حکومتهای شهری در ایلام، با تمرکز بر شوش (پایتخت اصلی ایلام) و "انشان" (در استان فارس امروزی).[ایذه در استان خوزستان].
- استفاده از خط پروتو-ایلامی (نوشتار اولیه غیرتصویری).

۲. دوره ایلام کهن (۲۷۰۰–۱۶۰۰ پ.م):
- شکلگیری سلسلههای پادشاهی مانند سلسله اَوان و سیماشکی.
- جنگهای متعدد با میانرودان (سومر و اکد).

۳. دوره ایلام میانه (۱۵۰۰–۱۱۰۰ پ.م):
- اوج قدرت ایلام تحت حکومت شاهانی مانند "اونتاش ناپیریشا" (بنیانگذار زیگورات چغازنبیل).
- گسترش نفوذ تا بینالنهرین.

۴. دوره ایلام نو (۱۱۰۰–۵۳۹ پ.م):
- رویارویی با آشوری ها و کاهش تدریجی قدرت.
- سرانجام در ۵۳۹ پ.م توسط کوروش بزرگ هخامنشی فتح شد.

خدایان اصلی ایلام:
ایلامی ها آیینی چندخدایی داشتند و خدایانشان اغلب با عناصر طبیعی، حاصلخیزی، و جنگ مرتبط بودند. برخی از مهمترین خدایان عبارتند از:

۱. اینشوشیناک(Inshushinak):
- خدای محافظ شوش، پایتخت ایلام.
- نقش او در آغاز مرتبط با مرگ و داوری ارواح بود، اما بعداً به خدای جنگ و حامی پادشاهان تبدیل شد.

۲. هومبان(Humban):
- خدای آسمان و قدرت سلطنتی.
- یکی از مهمترین خدایان ایلام که گاه در کتیبه ها همراه با عنوان «پادشاه خدایان» ذکر میشد.

۳. ناپیریشا (Napirisha):
- خدای زمین، آبهای زیرزمینی، و حاصلخیزی.
- مرتبط با منطقه انشان و گاه با اِل (خدای بینالنهرینی) مقایسه میشود.

۴. کیریریشا (Kiririsha):
- الهه مادر و همسر هومبان.
- نماد باروری و حفاظت از خانواده.

۵. پینیکیر (Pinikir):
- الهه عشق، جنگ، و آسمان.
- شباهت هایی به ایشتار (الهه بینالنهرینی) داشت.

۶. لاگامار (Lagamar):
- خدایی مرموز که احتمالاً با مرگ یا جهان زیرین مرتبط بود.

ویژگیهای آیین ایلامی:
- معابد و زیگورات ها: زیگورات چغازنبیل (دوراونتاش) نمونه برجسته معماری مذهبی ایلام است.
- تلفیق با فرهنگ های همسایه: خدایان ایلامی گاه با خدایان بینالنهرینی (مانند ایشتار) یا ایلامیزه شده بودند.
- نقش شاهان: پادشاهان ایلام خود را نماینده خدایان می دانستند و آیین های مذهبی را رهبری می کردند.