ادبیات تعلیمی
ادبیات تعلیمی / ارشادی
Didactic Literature
ارشاد در لغت راه ،نمودن راه راست ،نمودن راه حق ،نمودن به حق و درستی رهنمون کردن است و در اصطلاح هر اثر ادبی که هدف آن ارشاد و تعلیم باشد در جرگه ادبیات ارشادی و تعلیمی جای میگیرد موضوع ارشاد و تعلیم جنبههای مختلفی چون اخلاقیات مسائل و انتقادات اجتماعی و سیاسی و آموزش فنون وحرف گوناگون را در بر می گیرد.
در ادبیات تعلیمی فارسی شعر گسترش بیشتری یافته است و یکی از دامنه دارترین و گسترده ترین اقسام شعر در ادبیات فارسی شعر تعلیمی .است شاعران مسائل اخلاقی و روانشناسی و اجتماعی را به صورت غیر نمایشی بیان کرده اند و بدین گونه ادبیات تعلیمی ما از ادبیات تعلیمی غرب گسترده ترشده است.
نخستین اثر منظوم و مستقل فارسی در ،اخلاق پندنامه انوشیروان است که بدایعی ،بلخی معاصر سلطان محمود غزنوی آن را در
بحر * متقارب سروده است.
امّا خصلت ارشادی و اخلاقی ادب فارسی به ویژه در آثار شعرای عارف و متصوّف منعکس .است. در این زمینه اشعار سنائی عطار
خرابی کند خصم شمشیرزن نه چندان که دود دل پیرزن از آن بهره ورتر در آفاق کیست که در ملک رانی به انصاف زیست خداترس را بر رعیت گمار که معمار ملک است پرهیزگار بداندیش ملک است و خوانخوار خلق
که نفع تو بیند در آزار خلق مولوی نظامی و سعدی و نوشته هایی چون آثار ریاست به دست کسانی خطاست
خواجه عبدالله انصاری، تذکرة الاولیای عطار که از دستشان دستها بر خداست اسرار التوحيد، حکایات گلستان مخصوصاً باب در زمینه مسائل سیاسی و انتقادی نیز سعدی دوم که در اخلاق درویشان است، بوستان قطعاتی ( قطعه دارد برای مثال ،سعدی جام جم اوحدی و قصاید ( قصیده ناصر خسرو شایان ذکر است برای
نمونه
بترس سخت ز ،سختی، چو کار آسان شد که چرخ زود کند سخت کار آسان را برون کند، چو درآمد به خشم گشت زمان ز قصر قیصر و از خوان خویشتن خان را بر آسمان ز کسوف سیه رهایش نیست مر آفتاب درخشان و ماه تابان را
ز چیزهای جهان هرچه خوار و ارزان شد
حاکم ظالم به سنان قلم دزدی بی تیر و کمان میکند گله مارا گله از گرگ نیست اینهمه بیداد شبان میکند آن که زیان میرسد از وی به خلق فهم ندارد که زیان میکند چون نکند رخنه به دیوار باغ دزد که ناطور همان میکند
در دوره های بعدی نیز اشعار محتشم کاشی
گران شده شمر آن چیز خوار و ارزان را ملک الشعرای بهار و پروین اعتصامی به لحاظ
جنبه های اجتماعی و سیاسی در حوزه ادبیات
میانه کار همی باشی و بس کمال مجوی
که مه تمام نشد جز ز بهر نقصان را
تعلیمی جای دارند
ناصر خسرو
شاخه ای از ادبیات تعلیمی اشعار و
سعدی نیز درباره وظیفه اصلی پادشاهان و نوشته هایی را در بر میگیرد که به آموزش فنون و
عمال ،حکومت از زبان خسرو به شیرویه چنین
:گوید
بر آن باش تا هر چه نیت کنی نظر در صلاح رعیت کنی مپیچ ای پسر گردن از عدل و رای که مردم ز دستت نپیچند پای
هنرها اختصاص دارد از نمونه های این گونه اشعار خزانیه ،منوچهری نصاب الصبیان ابونصر فراهی (۶۱۸) هـ. ق) و دانشنامه میسری را میتوان نام برد خزانیه درباره مراحل و آداب مختلف شراب گیری از انگور است نصاب الصبیان در تعليم لغت و دانشنامه
ادبیات تعلیمی
میسری راجع به داروشناسی و طب میباشد شمیسا انواع ،ادبی، ۱۳۷۰، ۲۸۷-۲۸۵) در ادبیات ،غرب نخستین آثار ادبی تعلیمی متعلق به یونانیان است هسوید دو منظومه تعلیمی دارد که یکی کارها و روزها و دیگری ته نوگونی (Theogony) نامیده شده است هسوید در منظومۀ نخست آموزش امور کشت و زرع را با بینشی اخلاقی در هم می آمیزد و در
زندگی ،انسان وسوسه ها و گناهان او نیاز و تلاش برای پالودگی از گناه و آمرزش مقابلهاش با مرگ به طور تمثیلی نشان داده شده است خصلتهای انسانی و مفاهیم انتزاعی مثل زهد، تقوى خبث ،مرگ خوبی و از هر یک به هیئت انسان ظاهر میشود )
تشخيص.
منظومه اشعار اخلاقی متعلق به قرن
دومی به موضوع خدایان و آفرینش جهان دوازدهم و موعظه های آلفرد در قرن سیزدهم از
می پردازد.
دیگر نمونه های ادبیات اخلاقی در ادبیات
اما شعر تعلیمی به معنی محدود خود در ادب انگلیسی میباشند اروپایی شعری است که عقیده ای خاص را عرضه پس از قرون وسطی، تفکر ارشادی و اخلاقی میکند یا فنی را می آموزد در ادبیات لاتین پیش کماکان بر آثار ادبی حاکم میماند برای نمونه از مسیح مانند De Rerum Natural اثر منظومه بهشت گمشده جان میلتون به لحاظ لوکریتوس و روستائیانه های ویرژیل شاعر روم رنگ مذهبی و ارشادی آن اثری تعلیمی به شمار باستان که درباره آداب نگاهداری از مزارع و می.آید در قرن هجدهم با شکوفایی مکتب اداره آنها است و هنر /شاعری هوراس که نوکلاسیسیسم در انگلستان تعلیم و تعلیم هنر شعر است.
ارشاد یکی از خصلتهای بنیادی ادبیات شد. بعدها در روستانیانه ها الگوی بسیاری از آثار الکساندر پوپ به اشعار خود عموماً لحنی - تعلیمی در خصوص نگاهداری و مراقبت از (لحن ارشادی میدهد. برای مثال در منظومه گله و حرفه های دیگر شد. گفتاری بر نقد ضمن نقد ،شعر رهنمودهایی به
در زمینه مسائل اخلاقی ادبیات قرون منتقد و شاعر میدهد و به صراحت به ارشاد و
وسطی در غرب غنای چشمگیری دارد در این تعلیم می پردازد
دوران به لحاظ حاکمیت بینش مذهبی و تربیت کلیسایی آثار ادبی شدیداً رنگ اخلاقی و larourne your self and your own reach to
مذهبی دارند .(Cuddon) در ادبیات انگلیسی
But you who seek to give and merit fame,
And justly bear a critic's noble name,
know,
How far your genius, taste, and learning go; Launch not beyond your depth, but be
discreet,
And mark that point where sense and dulness
meet.
پیدایش نمایشنامه های اخلاقی نمایش اخلاقی که به صورت تمثیل * به بیان موضوعات اخلاقی می پردازند مثل نمایشنامه (مردم)) Every Man) ناشی از همین بینش بوده .است در این نمایشنامه شخصیت اصلی نماینده همه انسانهاست و جنبه های مختلف
(سطور (۵۱-۴۶)
از آنجا که نویسندگان دوره نو کلاسیک طنز را مناسبترین قالب * برای بیان نظریات ارشادی ،یافتند طنز در این دوران رشد بسیار
.یافت در همین دوران اشعار تعلیمی دیگری به شیوه روستائیانه های ویرژیل نوشته شد که اگرچه با استقبال روبه رو نشدند به هر حال نشان دهنده ادامه حیات تعلیم و آموزش در ادبیات محسوب می.شوند از جمله این قبیل اشعار میتوان به منظومه باغ گیاه شناسی سروده اراسموس داروین اشاره کرد این منظومه که به سبک * منظومه های الکساندر پوپ و در قالب مزد وجههای حماسی - مزدوجه حماسی سروده شده مشتمل بر دو بخش است بخش نخست به موضوع اقتصاد گیاهان و بخش دوم
به عشق گیاهان و نباتات اختصاص دارد یکی از شاخه های ادبیات ،تعلیمی ادبیات
تبلیغی .است (45-44 1993 ,Abrams)