مکتب‌ها یا نظام‌های فکری زیادی در تاریخ فلسفه و دین وجود دارند که به نوعی به جبر مطلق یا دست‌کم به جبرگرایی قوی باور دارند. :

1. جبریه (در الهیات اسلامی)

  • یکی از قدیمی‌ترین فرقه‌های کلامی اسلام.
  • معتقدند انسان هیچ‌گونه اختیار و اراده‌ای از خود ندارد و همه‌چیز، حتی اعمال بشر، به اراده و قضا و قدر الهی انجام می‌شود.
  • انسان در این دیدگاه مانند «پر کاهی بر باد» است.
  • مخالف مستقیمشان، قدریه بودند که اختیار انسان را بسیار پررنگ می‌دیدند.

2. کالوینیسم (در مسیحیت پروتستان)

  • ژان کالون (John Calvin) نظریه‌ی تقدیر پیشینی (predestination) را مطرح کرد.
  • بر اساس آن، نجات یا هلاکت انسان‌ها از پیش تعیین شده است و هیچ عملی نمی‌تواند سرنوشت محتوم را تغییر دهد.
  • دیدگاهی کاملاً جبری در حوزه نجات‌شناسی (Soteriology).

3. اسپینوزا (در فلسفه غرب)

  • بندیکت اسپینوزا (قرن ۱۷ میلادی) جهان را مانند یک نظام کاملاً علّی و ضروری می‌دید.
  • در فلسفه‌اش، همه چیز از ذات خداوند (= طبیعت = کل هستی) ناشی می‌شود، و چون خدا ضرورت است، هر چیز با ضرورت اتفاق می‌افتد.
  • انسان‌ها خیال می‌کنند آزادند، اما این تنها ناشی از جهل آن‌ها نسبت به علت‌های واقعی است.

4. ماتریالیسم مکانیکی (در علم‌گرایی سده ۱۸ و ۱۹)

  • مانند دیدگاه پی‌یر لاپلاس با "شبح لاپلاس" (Laplace's Demon):

    اگر موجودی از موقعیت و سرعت تمام ذرات جهان در لحظه‌ای خاص آگاه باشد، می‌تواند گذشته و آینده جهان را دقیق پیش‌بینی کند.

  • این دیدگاه، جهانی جبری را فرض می‌گیرد که جایی برای اختیار باقی نمی‌گذارد.

5. استوئیسیسم (رواقی‌گری)

  • در فلسفه‌ی باستان یونان و روم.
  • بر این باور بودند که سرنوشت توسط عقل کل (لوگوس) و ضرورت طبیعت تعیین می‌شود.
  • آزادی حقیقی، در پذیرش آگاهانه‌ی ضرورت است، نه در مخالفت با آن.

6. بودیسم (تفسیر جبری کارما در برخی مکاتب)

  • گرچه کارما در بودیسم همیشه به جبر تام منجر نمی‌شود، اما در برخی تفسیرهای آن، اعمال گذشته سرنوشت آینده را به‌شدت تعیین می‌کنند.
  • در برخی مکاتب بودایی تبت، چرخه‌ی کارما می‌تواند بسیار جبری و قهار تلقی شود.

نتیجه:

اگر بپرسیم «کدام مکتب به جبر مطلق به معنای عدم اختیار مطلق انسان معتقد است؟»، پاسخ می‌تواند باشد:

جبریه‌ی اسلامی و تفسیر لاپلاسی از مکانیک کلاسیک دو نمونه‌ی کامل و دقیق هستند.
از منظر فلسفی، اسپینوزا نیز جبری‌ترین نظام هستی‌شناختی را ارائه می‌دهد.