در دوره قاجار، به ویژه از اواسط قرن ۱۸ تا اوایل قرن ۲۰، ایران تحت فشار قدرت‌های استعماری روس و بریتانیا قرار داشت و بخش‌هایی از خاک آن به دلایل جنگ و قراردادهای نابرابر از دست رفت. مهم‌ترین استان‌ها و مناطق جدا شده عبارتند از:

۱. شمال غرب ایران (قرارداد ترکمنچای، ۱۸۲۸)

  • استان‌ها و مناطق:
    • ارمنستان کنونی (بخشی از ایروان و مناطق اطراف)
    • آذربایجان کنونی (بخش‌هایی از باکو و منطقه گنجه که اکنون در جمهوری آذربایجان است)
  • زمینه: شکست ایران در جنگ‌های ایران و روسیه و انعقاد قرارداد ترکمنچای.

۲. شمال ایران (قرارداد گلستان، ۱۸۱۳)

  • استان‌ها و مناطق:
    • مناطق شمالی دریای خزر شامل داغستان، گنجه، باکو، شیروان
  • زمینه: پس از شکست ایران در جنگ‌های ایران و روسیه (۱۸۰۴–۱۸۱۳) و قرارداد گلستان، این مناطق به روسیه واگذار شد.

۳. جنوب شرق ایران (افغانستان کنونی)

  • مناطق: بخش‌هایی از خراسان و هرات
  • زمینه: با فشار انگلیسی‌ها و جدایی هرات و ایجاد افغانستان، ایران بخش‌هایی از شرق خود را از دست داد.

۴. جنوب ایران

  • در طول دوره قاجار، اغلب مناطق جنوب، مانند بندر عباس و خلیج فارس، تحت نفوذ انگلیس قرار داشتند، اما واگذاری رسمی خاک کمتر بود و بیشتر به شکل قراردادهای نفوذ اقتصادی و سیاسی بود.