در تمدن‌های بین‌النهرین و ایلام باستان، مفهوم «سایه» اغلب با ارواح، جهان زیرین و مفاهیم ماوراءالطبیعی پیوند داشته است. اگرچه اطلاعات مستقیم دربارهٔ واژهٔ دقیق «سایه» در متون باستانی محدود است، اما می‌توان بر اساس باورهای دینی و اساطیری این تمدن‌ها به درکی از آن دست یافت. در ادامه به بررسی این مفهوم در هر دو تمدن می‌پردازیم:

1. بین‌النهرین (میان‌رودان)

در بین‌النهرین، مفهوم «سایه» اغلب با روح یا جان (به اکدی: اِتمّو (etemmu)) مرتبط بود که پس از مرگ به جهان زیرین می‌رفت. این موجودیت نامرئی می‌توانست به شکل سایه یا روح ظاهر شود و در متون باستانی به آن اشاره شده است.

· اِتمّو (etemmu) :
این واژه در زبان اکدی به معنای «روح» یا «شبح» متوفی بود که پس از مرگ به جهان زیرین سفر می‌کرد. این روح گاهی به صورت یک سایه یا موجود نامرئی تصور می‌شد که می‌توانست بر زندگی بازماندگان تأثیر بگذارد. در حماسه گیلگمش، اِنکیدو (دوست گیلگمش) پس از مرگ به صورت یک روح (اِتمّو) ظاهر می‌شود و شرایط تاریک و غمگین جهان زیرین را توصیف می‌کند .
· ارتباط با جهان زیرین :
جهان زیرین (به اکدی: ایرکالّو (Irkalla)) مکانی تاریک و خاکی توصیف می‌شد که ارواح در آن به صورت سایه‌هایی محکوم به سرگردانی بودند. این ارواح فاقد قدرت فیزیکی بودند و تنها در صورت دریافت پیشکش‌هایی از سوی بازماندگان می‌توانستند آرام بگیرند .

2. ایلام باستان

در ایلام، اطلاعات کمتری دربارهٔ مفهوم سایه وجود دارد، اما باورهای دینی آنان شباهت‌هایی با بین‌النهرین داشت. ایلامی‌ها نیز به جهان پس از مرگ و ارواح اعتقاد داشتند:

· ارواح و جهان زیرین :
ایلامی‌ها به زندگی پس از مرگ باور داشتند و معتقد بودند ارواح متوفی به جهان زیرین می‌روند. هرچند واژهٔ دقیقی برای «سایه» در متون ایلامی کشف نشده، اما احتمالاً از مفهومی مشابه اِتمّو در بین‌النهرین استفاده می‌کردند.
· نقش خدایان :
خدایانی مانند اینشوشیناک (Inshushinak)، خدای حامی شوش و داور جهان زیرین، مسئول قضاوت ارواح بودند. ارواح متوفی باید در برابر او حاضر می‌شدند و سرنوشت آنان تعیین می‌شد .

جمع‌بندی

· در بین‌النهرین، سایه با مفهوم اِتمّو (روح متوفی) مرتبط بود که به جهان زیرین سفر می‌کرد.
· در ایلام، اگرچه واژهٔ مستقیمی برای سایه یافت نشده، اما باور به ارواح و جهان زیرین مشابه بین‌النهرین وجود داشت.
· هر دو تمدن سایه را به عنوان بخشی از وجود انسان می‌دانستند که پس از مرگ به حیات خود ادامه می‌داد.

برای اطلاعات بیشتر، می‌توانید به منابعی مانند حماسه گیلگمش یا متون مربوط به آیین‌های دینی بین‌النهرین و ایلام مراجعه کنید.