در زیر، یک نقشه شماتیک ویژه برای ردیابی تحول واژه کهن "اِسپاکا" (اسپاکو) از زبان مادی تا اشکال امروزی‌اش در گویش آتش ‌و طایفه ی گندلی، زبان بختیاری هفت لنگ ،در اندیکا ترسیم کرده‌ام. این نقشه بر اساس مسیر: "مهاجرت احتمالی"، اقوام ایرانی زبان و تحول آوایی واژه هاست.


تحول واژه "سگ" از ریشه مادی (اسپاکو)
مسیر زبانی-تاریخی: زاگرس شمالی (ریشه) ← زاگرس میانی (تحول) ← شمال شرق خوزستان (باقیمانده کهن)

┌─────────────┬──────────────────┬─────────────────────────────┐
│ │ │ │
│ زاگرس شمالی │ زاگرس میانی │ شمال شرق خوزستان │
│ (ریشه) │ (تحول آوایی) │ (طایفه گندلی - اندیکا) │
├─────────────┼──────────────────┼───────────
│ │ │ │
│ زبان مادی │ فارسی باستان │ لری بختیاری │
│ │ و میانه │ (هفت لنگ - گندلی) │
├─────────────┼──────────────────┼─────────────────────────────┤
│ │ │ │
│ اِسپاکا │ سَگ │ سِگو / سِی │
│ (Spāka-) │ (Sag) [عمومی] │ (Segū/Sey) [کهن] │
│ │ │ │
│ [ریشه] │ [تحول استاندارد]│ [باقیمانده کهن] │
└─────────────┴──────────────────┴─────────────────────────────┘

```

نمادهای مسیر تحول:

```
────┼───> : مسیر تحول آوایی استاندارد
────┼───> : مسیر حفظ شکل کهن (انزوا)
```

توضیح نقشه تحول ویژه:

۱. زاگرس شمالی (منشأ و ریشه)

· زبان: زبان مادی (نیای بسیاری از گویش‌های غرب ایران)
· واژه کهن: اِسپاکا (Spāka-)
· توضیح: این صورت باستانی، ریشه اصلی همه واژه‌های بعدی است.

۲. زاگرس میانی (تحول آوایی اصلی)

· زبان: فارسی باستان و سپس فارسی میانه
· تحول آوایی: در این مسیر اصلی، واژه دستخوش تغییرات آوایی استاندارد شد:
· حذف "پ" (p) ← "سگ" (Sag)
· این فرم استاندارد به فارسی امروزی و بسیاری از گویش‌ها راه یافت.

۳. شمال شرق خوزستان (انزوا و حفظ کهن‌واژه)

· گویش: لری بختیاری (شاخه هفت‌لنگ، طایفه گندلی)
· واژه کهن: سِگو / سِی (Segū / Sey)
· توضیح: این منطقه به دلیل جغرافیای کوهستانی و انزوای نسبی، مسیر تحول متفاوتی را طی کرد:
· اسپاکا ← اِسپاکو← اِسْگو ← سِگو (با حذف هجای اول و تخفیف)
· سِگو ← سِی (کوتاه‌سازی بیشتر)
· اینجا واژه کهن را نه به صورت استاندارد "سگ"، بلکه به شکل میانی و تغییریافته‌اش حفظ کرده‌اند.

جمع‌بندی نهایی این تحول:

```
اِسپاکا (مادی)
│
├───← سَگ (Sag) [تحول استاندارد در فارسی و بسیاری گویش‌ها]
│
└──← اِسپاکو← اِسْگو← سِگو (Segū)← سِی (Sey)
[تحول در انزوا، حفظ در گویش گندلی]
```

این نقشه به خوبی نشان می‌دهد که چگونه گویش طایفه گندلی در اندیکا، مانند یک موزه زنده، شکل کهنی از واژه را حفظ کرده که در مسیر اصلی زبان فارسی از بین رفته است. این یک نمونه کلاسیک از "نگهداری کهن‌واژه‌ها در مناطق دورافتاده" است.

نسخهٔ بصری متنی مسیر تحولی واژه «اسپاگو» و گسترش آن تا گویشوران همدان، ملایر و لرستان

ساختار چنین است:

🟥 کردستان (ریشه اصلی) فرم: اسپاگو / spago │ │ مسیر تغییر واجی و واکه‌ای ↓ 🟪 همدان و ملایر فرم: سگو / سگ (گویشوران محلی) │ │ 🟦 شمال بختیاری فرم: سگو / سگ │ │ 🟩 شرق بختیاری فرم: سِگو / segu │ │ 🟨 مرکز بختیاری فرم: سیگو / sigo │ │ 🟧 جنوب بختیاری فرم: سی / say │ │ 🟫 اندیکا، خوزستان فرم: سگو / سی (گویشوران هفت‌لنگ، طایفه گندلی) │ │ 🟫 لرستان فرم: سی / say (گویشوران محلی)

🔹 توضیحات:

  • رنگ‌ها برای مناطق متفاوت هستند و فلش‌ها مسیر تغییر واجی و واکه‌ای واژه را نشان می‌دهند.
  • مناطق جدید (همدان، ملایر و لرستان) اضافه شدند تا پراکندگی جغرافیایی کامل‌تر نمایش داده شود.
  • هر منطقه فرم محلی واژه و توضیح کوتاه گویشوران مشخص شده است.

در زبان های سومری که با ایلامیان ارتباط داشتند،به سگ kudمی گفتند.

نیز ،میان گویشوران گندلی هفت لنگ بختیاری،با یک "واو "افزون بر پایان واژه ،کودو kodoیا کوتو kutū می گویند.با تغییراتی سخت همین واژه در قشقایی می شود it یا ūt.

بررسی واژه ی اوستایی "اسپاکو" از زاگرس شمالی تا زاگرس میانی در اندیکا ،گویشوران گندلی،بختیاری هفت لنگ.

●پژوهش: رامین یوسفی ، حرف الف از کتاب آماده ی چاپ "ریشه یاب مزدا" اثر پژوهنده.

●واژگان بختیاری، رامین یوسفی