نظریه پیر بوردیو (Pierre Bourdieu) را یکی از مهمترین جامعهشناسان قرن بیستم است و نظریه او برای فهم فرهنگ، قدرت، آموزش و نابرابری بسیار مهم است.
نظریه بوردیو :
بوردیو میگوید:
جامعه مثل یک بازی بزرگ است
و هرکس با میزان متفاوتی «سرمایه» وارد این بازی میشود
و همین تفاوتها باعث نابرابری میشود.
برای فهم نظریه او باید سه مفهوم اصلی را بشناسیم:
۱. هابیتوس (Habitus)
تعریف ساده:
شخصیت اجتماعیِ درونیشده
یعنی عادتها، سلیقهها، شیوه حرفزدن، طرز فکر، رفتار و حتی حالت بدن ما
که از طریق خانواده و محیط اجتماعی در ما شکل میگیرد.
هابیتوس = گذشتهای که در بدن ما رسوب کرده است.
مثال:
- کودکی که در خانواده فرهنگی بزرگ میشود ---> سلیقه هنری قویتر
- کودکی در خانواده فقیر → رفتار، رؤیاها و اعتماد بهنفس متفاوت
- شیوه نشستن، لباس پوشیدن، لحن حرفزدن: همه بخشی از هابیتوساند.
۲. میدان (Field)
تعریف ساده:
جامعه مجموعهای از میدانهاست:
میدان هنر، میدان سیاست، میدان دانشگاه، میدان اقتصاد، میدان دین…
هر میدان مثل یک زمین بازی است با قوانین، داوران، بازیگران و قواعد خودش.
مثال:
- در میدان هنر: ذوق، نوآوری، شناخت سبکها اهمیت دارد
- در میدان دانشگاه: مقاله، اعتبار علمی، نظریه مهم است
- در میدان سیاست: قدرت، نفوذ، رسانه اهمیت دارد
هابیتوس ← به ما میگوید در کدام میدانها راحتتر بازی میکنیم.
۳. سرمایه (Capital)
بوردیو سرمایه را فقط پول نمیداند.
سرمایه ۴ نوع است:
۱. سرمایه اقتصادی
پول، دارایی، زمین، ثروت
۲. سرمایه فرهنگی
دانش، تحصیلات، زبان، سلیقه هنری، مهارتها
۳. سرمایه اجتماعی
آشنایان، روابط مفید، شبکه دوستان و اعتبار اجتماعی
۴. سرمایه نمادین
اعتبار، شهرت، احترام، وجهه
(سرمایه فرهنگی + اجتماعی که تبدیل به «ارزش و احترام» شود.)
● بوردیو میگوید:
سرمایهها قابل تبدیل به یکدیگرند.
مثلاً:
- خانواده ثروتمند ---> کودک را به مدرسه خوب میفرستد ---> سرمایه فرهنگی
- هنرمند مشهور ---> احترام و سرمایه نمادین ---> پول
- دانشمند ---> اعتبار علمی ---> شغل و درآمد بهتر
۴. خشونت نمادین (Symbolic Violence)
یکی از زیباترین و مهمترین مفاهیم بوردیو.
□ تعریف ساده:
قدرتی که بدون زور فیزیکی،از طریق زبان، فرهنگ، آموزش، رسانه و «طبیعی جلوه دادن نابرابریها» اعمال میشود.
مثالها:
- اینکه بگویند «لهجه فلان شهر بیکلاسه» ---> تحقیر فرهنگی
- اینکه نظام آموزشی کودکان فقیر را «ضعیف» بداند
- اینکه سلیقه هنر طبقات بالا «ارزشمندتر» معرفی شود
- استانداردهای زیبایی یا موفقیت رسانهای که مردم را سرکوب میکند
خشونت نمادین باعث میشود افراد نابرابری را طبیعی و عادی قبول کنند.
۵. بازتولید اجتماعی
تمام حرف بوردیو این است که:
نابرابری از نسلی به نسل دیگر «تکرار» و بازتولید میشود.
چگونه؟
مدرسه و خانواده ---> مهمترین ابزار بازتولیدند
چون:
- خانواده سرمایه میدهد (فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی)
- مدرسه فرهنگ طبقه بالا را «ارزشمند» میکند
- نتیجه این میشود که:
---> طبقه بالا دوباره بالا میماند
---> طبقات پایین دوباره پایین میمانند
افشره خط:
بوردیو میگوید انسانها در میدانهای مختلف با سرمایههای متفاوت بازی میکنند؛ هابیتوس رفتارشان را شکل میدهد؛ سرمایهها نابرابرند و جامعه از طریق خشونت نمادین و نظام آموزشی، این نابرابری را بازتولید میکند.