چرا الیوت،در سرزمین هرز،ماه آوریل را ستمگرترین ماه خوانده: رامین یوسفی
آوریل ستمگر ترین ماه هاست، گلهای یاس را
از زمین مرده میرویاند، خواست و خاطره را
به هم میآمیزد ، و ریشههای کرخت را با باران بهاری برمیانگیزد.
درک این جمله، کلید ورود به دنیای «سرزمین هرز» الیوت است.
پاسخ کوتاه این است: الیوت آوریل را ستمگر میخواند زیرا این ماه با وعدهٔ زندگی و تولد دوباره (بهار) میآید، اما در جهانی مرده، بیروح و نازا، این وعده، دروغین و غیرممکن است؛ بنابراین، امیدواری و بیداریِ اجباری که آوریل تحمیل میکند، به جای لذت، رنج و عذاب به همراه میآورد.
حالا let's break it down به صورت مفصل:
۱. وارونهسازی یک تصویر سنتی (ایجاد یک حس ناامیدی بنیادین)
· تصویر متعارف: در ادبیات و فرهنگ اروپا، آوریل (April) ماه بهار، بارانهای بهاری، رویش گلها و رستاخیز طبیعت است. این ماه نماد تولد دوباره، امید و زندگی است. (برای نمونه، میتوان به ابیات آغازین «قصههای کانتربری» چاسر اشاره کرد که آوریل را ماه زیبا و زندگیبخش میداند).
· تصویر الیوت: الیوت عمداً این تصویر کهن را وارونه میکند. در «سرزمین هرز»، جهان آنقدر فرسوده، پوچ و از معنویت خالی شده که حتی نیروی حیاتبخش بهار نیز نمیتواند آن را نجات دهد. در چنین شرایطی، بیدار شدن از خواب زمستانی و مواجهه با واقعیتِ پوچ، شکنجهبار است. "ستمگری" آوریل دقیقاً در همین است که تو را وادار میکند تا زندگی را "احساس کنی" در حالی که چیزی برای زندگی کردن وجود ندارد.
۲. نمادشناسی و وقایع مهم
از نظر نمادشناسی، چند رویداد مهم و نمادین در آوریل رخ میدهد که بر "ستمگر" بودن آن در متن شعر تأکید میکنند:
الف) رستاخیز مسیح (عید پاک):
· آوریل معمولاً مقارن با ایام عید پاک (Easter) است که نماد رستاخیز، نجات و زندگی جاویدان مسیح است.
· در "سرزمین هرز"، اما، هیچ رستاخیزی در کار نیست. مردم به چیزی باور ندارند، جام مقدس (نماد معنویت) گمشده است، و پیامبران دروغین جای آن را گرفتهاند. بنابراین، آمدن آوریل و یادآوری عید پاک، فقط بر فقدان ایمان و امید در جهان مدرن تأکید میکند. این ماه، جامعهای را که قادر به تولد دوباره معنوی نیست، به مسخره میگیرد.
ب) اسطورهٔ ماهیگیر و شاه-ماهیگیر:
· الیوت به افسانهٔ جام مقدس و نیزهٔ مقدس اشاره دارد. در این افسانه، شاه ماهیگیر (Fisher King) زخمی شده و سرزمین او در اثر این زخم، به "سرزمین هرز" (Waste Land) بدل گشته است. تنها بازگرداندن جام مقدس میتواند او و سرزمینش را شفا دهد.
· آوریل با بارانهایش، نماد باروری است که باید سرزمین را شفا دهد، اما چون جام مقدس (معنویت) گمشده است، این بارانها بیفایده هستند و فقط بر بیحاصلی زمین تأکید میکنند. بنابراین، آوریل با یادآوری این فقدان، ستمگر است.
۳. تضاد با زمستان
الیوت در بیت بعد میگوید:
«زمستان را دوست داریم / که ما را در فراموشی گرم نگه میدارد»
این تضاد، مفهوم را کامل میکند:
· زمستان: نماد خواب، فراموشی و بیحسی است. در زمستان، شما از عمق فاجعه (پوچی و مرگ معنوی) آگاه نیستید. مانند مسکنی است که درد را کاهش میدهد.
· آوریل (بهار): نماد بیداری، حافظه و آگاهی است. این ماه شما را از خواب زمستانی بیدار میکند و وادار میسازد تا ویرانی و پوچی اطرافتان را به وضوح ببینید. در جهانی که امیدی به بهبودی آن نیست، این بیداری، یک شکنجه و "ستم" است.
جمعبندی نهایی:
آوریل در "سرزمین هرز" ستمگر است نه به خاطر یک حادثهٔ تاریخی خاص، بلکه به دلیل یک "وضعیت وجودی" (Existential Condition). این ماه نماد یک وعدهٔ تحققنیافته است. همانطور که باران در سرزمین خشک و بیحاصل، فقط گلولای ایجاد میکند و نه گلستان، آوریل نیز در جهان مدرنِ فاقد معنویت، فقط درد آگاهی و حسرت چیزی را که میتوانست باشد اما نیست، به ارمغان میآورد. این جمله، در همان آغاز شعر، موتیف اصلی کل اثر را معرفی میکند: فقدان، پوچی و جستوجوی ناکام برای معنا در جهانی ویران.
این نگاه، هستهٔ اصلی نگرش مدرنیستی پس از جنگ جهانی اول است: دنیایی که در آن اسطورهها و باورهای سنتی فروپاشیدهاند و انسان در میان ویرانهها، قادر به ایجاد معنایی جدید نیست.
●بررسی و تحلیل: رامین یوسفی
مجله : تا- راز